Kontra sosyal Blòk pa Blòk — tèks konplè

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 1 + NKS 2005

1. Kontra sosyal sa a se yon pak nasyonal oryantasyon, yon chat sitwayènte ak yon pwogram refòm.

2. Li bati sou pwen akò ak angajman ki soti nan dyalòg ak konsiltasyon nasyonal ki te fèt anvan li, san li pa ranplase yo.

3. Li pa ranplase ni Konstitisyon an, ni lwa yo, ni règleman yo, ni desizyon tribinal yo, ni angajman entènasyonal peyi a ratifye kòmsadwa. Chak dispozisyon ki mande yon nòm jiridik espesyal ap aplike sèlman pa mwayen enstriman jiridik ki gen konpetans la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 2 + NKS 2005

1. Kontra a gen uit objektif :
a) garanti sekirite nan respè libète yo ;
b) retabli epi konsolide lejitimite demokratik ;
c) ranfòse lajistis ak Leta de dwa ;
d) fonde yon sitwayènte egal pou tout moun epi ranfòse koyezyon sosyal ;
e) bay tout moun aksè, pa etap, nan edikasyon, lasante ak sèvis esansyèl yo ;
f) bati yon ekonomi ki pwodwi, ki pa kite pèsonn sou kote, ki ekitab epi ki dirab ;
g) fè desantralizasyon an ak devlopman rejyonal ekilibre a tounen yon reyalite ;
h) tabli yon kilti pèmanan transparans ak rann kont.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 3

1. Sitwayen an respekte Konstitisyon an ak lwa yo, li bay kontribisyon pa l nan chaj piblik yo dapre kapasite l, epi li patisipe nan lavi demokratik la.

2. An retou, Leta ayisyen pwoteje sitou :
a) lavi ak diyite moun ;
b) libète fondamantal yo ;
c) egalite tout moun devan lalwa ;
d) pwopriyete lejitim ;
e) aksè, pa etap, nan sèvis esansyèl yo ;
f) dwa pou jwenn enfòmasyon piblik nan kondisyon lalwa fikse.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 4

1. Okenn ijans, okenn akizasyon, okenn sitiyasyon ensekirite pa ka jistifye tòti, arestasyon abitrè, egzekisyon sou plas oswa san jijman, lenchaj, vanjans oswa nenpòt lòt fòm jistis prive.

2. Fòs sekirite yo pwoteje, entèvni epi arete moun dapre lalwa ; yo pa jije ni yo pa kondane. Okenn sitwayen, okenn gwoup, okenn ajan Leta pa ka fè jistis ak pwòp men l, pou nenpòt rezon.

3. Tout moun yo akize jwenn benefis prezonpsyon inosans, dwa pou yo defann tèt yo ak yon pwosedi kòmsadwa.

4. Se sèlman tribinal ki gen konpetans yo, dapre Konstitisyon an ak lalwa, ki jije epi ki pwononse kondanasyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 5

1. Responsablite piblik yo egzèse, nan respè Konstitisyon an ak lalwa, nan nivo teritoryal ki pi pre a epi ki kapab asime yo byen.

2. Fonksyon ki gen pou wè ak souverènte nasyonal, lajistis, sekirite nasyonal, lajan peyi a oswa regilasyon nasyonal rete nan men enstitisyon Leta ki gen konpetans yo.

3. Pa gen okenn transfè konpetans bay yon kolektivite teritoryal ki ka fèt san yo pa fikse an menm tan baz jiridik li, resous li, responsablite li, pèsonèl li, done li, ekipman li, endikatè li ak mekanis kontwòl li.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 6

1. Chak pwogram piblik ki gen enpòtans dwe genyen, dapre modalite lalwa fikse : yon sitiyasyon referans, objektif ki ka mezire, yon enstitisyon responsab, yon bidjè ki klè, yon kalandriye, endikatè, yon mekanis swivi, yon mekanis kontwòl oswa odit ak yon evalyasyon rezilta yo.

2. Rann kont lan gen pou wè ni ak jan yo itilize resous yo, ni ak rezilta yo jwenn.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 7

1. Transparans se yon prensip ki gide administrasyon piblik la.

2. Anba rezèv eksepsyon lalwa prevwa, sitou pou pwoteksyon done pèsonèl, sekirite nasyonal, sekrè jidisyè ak sekrè komèsyal lejitim, enstitisyon piblik yo pibliye enfòmasyon lalwa egzije pou yo pibliye.

3. Lalwa fikse kijan moun jwenn aksè nan enfòmasyon piblik, delè yo, eksepsyon yo ak chemen rekou yo.

4. Chak fwa yo klase yon enfòmasyon pou rezon sekirite nasyonal, yo dwe bay rezon an, limite l nan tan, epi li dwe ka revize.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 8

1. Politik piblik yo ap entegre pa etap risk klimatik, risk tranblemanntè, risk sanitè ak risk anviwònman, ansanm ak kontinwite sèvis esansyèl yo.

2. Chak gwo envestisman piblik ta dwe gen yon analiz rezilyans, yon plan antretyen epi, lè sa nesesè, yon plan kontinwite.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Souverènte a pa rete nan men yon prezidan ni nan men yon gouvènman ; li se pou tout sitwayen yo ansanm, sitwayen Leta rekonèt epi pwoteje dwa fondamantal yo.

2. Se souverènte sitwayen sa a ki bay Leta fòs pou l defann teritwa a, Ayisyen yo ak enterè nasyonal yo nan relasyon l ak lòt Leta.

3. Kòm eritye 1804, gwo kontribisyon Ayiti bay lemonn pou libète ak egalite tout pèp, Nasyon an angaje l pou l bati enstitisyon ki fè ideyal sa yo tounen reyalite pou tout moun.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Sitwayen yo, òganizasyon yo ak enstitisyon piblik yo regle diskisyon yo an premye pa dyalòg, negosyasyon, medyasyon ak chemen lalwa.

2. Leta ankouraje mekanis medyasyon kominotè ak rezolisyon konfli nan lapè, san sa pa retire konpetans tribinal yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Sitwayènte pa depann ni de orijin, ni de pozisyon sosyal, ni de richès, ni de nivo lekòl, ni de koulè po, ni de sèks, ni de relijyon, ni de kapasite fizik oswa mantal.

2. Li chita sou jwisans reyèl dwa sivil ak dwa politik yo, ak sou rekonesans chak moun kòm manm total yon menm kominote politik.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Pèp ayisyen an gen ladan l tout sitwayèn ak tout sitwayen yo, kèlkeswa kondisyon yo, kote yo rete, nivo lekòl yo oswa mwayen yo genyen.

2. Okenn kategori sosyal pa ka pran pou tèt li sèl reprezantasyon pèp la, ni mete yon lòt kategori deyò.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 + Konstitisyon

1. Fanm ak gason gen menm dwa nan lavi piblik, nan lavi ekonomik, nan òganizasyon travay la ak nan lavi fanmi.

2. Patisipasyon fanm nan pòs eleksyon ak pòs nominasyon asire dapre egzijans Konstitisyon ki an vigè a, sitou prensip kota a lè li aplikab.

3. Leta ak sosyete a goumen kont vyolans sou fanm, kont pratik ki mete fanm sou kote ak kont tretman inegal tifi yo nan edikasyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Yo rekonèt peyizan yo kòm moun ki pwodwi richès epi kòm poto mitan ekonomi nasyonal la.

2. Okenn papye eta sivil, okenn pratik administratif pa ka gen mansyon oswa tretman diskriminatwa akoz yon moun soti andeyò.

3. Politik piblik yo vize pou kominote riral yo jwenn aksè nan edikasyon, lasante, lajistis, sèvis debaz yo ak kredi pou pwodiksyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 + Konstitisyon

1. Kreyòl, lang tout Ayisyen pale, ak franse se lang ofisyèl Repiblik la, dapre Konstitisyon an.

2. Sèvis piblik yo, enfòmasyon administratif yo ak rann kont lan ap disponib an kreyòl pa etap.

3. Pale kreyòl pa ka janm yon rezon pou mete moun deyò, ni lekòl, ni nan administrasyon, ni devan lajistis, ni nan medya yo.

4. Kontra sa a pibliye an kreyòl ak an franse ; de vèsyon yo gen menm valè oryantasyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 + Konstitisyon

1. Libète konsyans ak libète relijyon egzèse dapre Konstitisyon an ak lalwa, nan respè lòd piblik ak diyite moun.

2. Leta pa gen relijyon ofisyèl. Li kenbe yon relasyon egalite ak tout relijyon ak tout pratik relijye, sa gen ladan l vodou, epi li pwoteje libète pou yo pratike.

3. Pèsonn pa dwe sibi diskriminasyon, ni pou jwenn sèvis piblik, ni pou jwenn travay nan Leta, akoz kwayans relijye li oswa paske li pa gen kwayans relijye.

4. Lekòl piblik ak sèvis piblik yo net sou kesyon relijyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Prejije koulè, eritaj lòd esklavajis ak kolonyal la, kontrè ak egalite ant sitwayen yo.

2. Okenn otorite piblik pa ka sèvi ak li pou manipile opinyon an oswa pou kache vrè koz eksklizyon an.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Chak timoun se yon moun ki gen dwa. Leta, fanmi an ak kominote a pwoteje timoun kont eksplwatasyon, domestisite abizif, trafik moun, vyolans ak abandon.

2. Lalwa ankouraje pou chak timoun deklare lè l fèt, gratis, epi pou paran yo, papa kou manman, pran responsablite yo tout bon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Moun ki andikape ak moun ki gen bezwen espesyal gen menm dwa ak tout lòt sitwayen.

2. Politik piblik yo ap fè, pa etap, pou batiman yo, sèvis yo, enfòmasyon an, biwo vòt yo ak edikasyon an aksesib pou yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Otorite piblik se yon sèvis pou Nasyon an, se pa byen pèsonèl okenn moun.

2. Rejim dwa ranplase rejim favè : okenn dirijan pa gouvène tankou « papa » Nasyon an, epi okenn sitwayen pa resevwa yon sèvis piblik tankou yon favè.

3. Moun ki gen otorite yo egzèse l san represyon, san distribye favè, nan respè byen komen ak dwa sitwayen yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Leta pa yon zouti pou yon kategori sitwayen, ni yon sous pou moun anrichi tèt yo, ni yon machin kraze zo, ni yon founisè ki ka satisfè tout bezwen moun yon sèl kou.

2. Se enstitisyon tout moun nan ki garanti dwa fondamantal yo, ki òganize sèvis piblik yo epi ki mennen devlopman nasyonal la sou dire.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Travay, inisyativ ak antrepriz se mwayen lejitim pou pwodwi ak genyen richès.

2. Yo ankouraje kreyasyon richès nan respè lalwa ak dwa travayè yo ; yo konbat anrichisman ilegal, koripsyon ak fwod, dapre atik 89.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

Mizè se pa yon fatalite. Otorite piblik yo, sektè prive a ak sosyete sivil la angaje yo pou yo pa aksepte mizè lòt moun, epi pou yo rekonèt fòs ak kapasite kreyatif kouch ki pi defavorize yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Lalwa ka prevwa mezi jiridik ak administratif ki nesesè pou anpeche epi konbat diskriminasyon, sitou sa ki baze sou orijin sosyal, sèks, koulè po, relijyon, lang, kote moun rete oswa andikap.

2. Tout moun ki viktim diskriminasyon gen chemen rekou lalwa prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 · revize apre odit 2026

1. Leta ap òganize, pa etap, yon lekòl ki bay tout timoun, kèlkeswa kote yo rete, orijin yo, sèks yo oswa relijyon yo, menm chans ak menm referans.

2. Kontni ak metòd lekòl la renouvle, sitou nan syans ak teknoloji. Li valorize kreyòl la, li asire elèv yo metrize franse, epi li louvri pòt pou lòt lang.

3. Yo bay yon atansyon espesyal pou tifi yo ak timoun andeyò yo ale lekòl.

4. Pou lekòl la ka fonksyone san rete, chak pwofesè lekòl piblik dwe gen yon zak administratif kòmsadwa, yon pòs bidjetè ki klè ak yon salè yo peye l regilyèman dapre règ fonksyon piblik la. Tout konpleman pèmanan sou salè pwofesè yo dwe parèt nan pewòl ofisyèl la epi yo dwe konte l dapre lejislasyon sosyal ki aplikab la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

Valè Kontra sa a antre nan pwogram edikasyon fòmèl ak enfòmèl yo : egalite, respè lòt moun, lapè san vyolans, respè byen piblik, transparans ak responsablite.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Konsiltasyon 2026 · Orijin : 2001, Dr Jean-Bertrand Aristide

1. Leta, kolektivite teritoryal yo, relijyon yo, òganizasyon sosyete sivil la ak dyaspora a mete men ansanm pou tout jèn ak tout granmoun konn li ak ekri, an kreyòl ak an franse.

2. Lalwa ka òganize kanpay nasyonal ak objektif ki ka mezire, yon kalandriye ak yon evalyasyon piblik.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Nouvo

Leta ak kolektivite teritoryal yo, ansanm ak sektè pwodiktif yo, ap devlope fòmasyon teknik ak pwofesyonèl ki koresponn ak bezwen chak teritwa, sitou nan agrikilti, konstriksyon, enèji, antretyen ak nimerik.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Leta ap òganize, pa etap, aksè tout moun nan swen sante, an premye nan mond riral la ak pou kouch ki pi defavorize yo.

2. Lalwa ka òganize mekanis finansman lasante ki efikas, ki solidè epi ki dirab.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Leta pwoteje epi valorize patrimwàn materyèl ak imateryèl Nasyon an, epi li fasilite aksè tout moun nan kilti.

2. Yo ankouraje kreyasyon atistik ak kiltirèl kòm sous diyite, idantite ak revni.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

Sitwayen yo, kolektivite yo ak Leta, nan yon kad legal, ankouraje epi finanse enfrastrikti ki nesesè pou tout moun ka pratike espò, edikasyon fizik ak lwazi.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

Lalwa ka òganize yon sèvis sivik volontè ki pèmèt jèn yo bay jarèt nan misyon enterè jeneral, sitou nan edikasyon, anviwònman, sante kominotè ak pwoteksyon sivil.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 9

1. Kontinwite Leta chita sitou sou fonksyonman regilye enstitisyon li yo ak renouvèlman peryodik otorite eli yo.

2. Konsèy elektoral ki gen konpetans lan, nan respè endepandans konstitisyonèl li ak lalwa, asire san rete planifikasyon, preparasyon ak òganizasyon eleksyon yo.

3. Nan peryòd tranzisyon, otorite k ap egzèse pouvwa egzekitif la pou yon ti tan garanti an premye kontinwite Leta, sekirite, fonksyonman sèvis esansyèl yo, ansanm ak endepandans, pwoteksyon ak mwayen lalwa egzije pou Konsèy elektoral la.

4. Òganize eleksyon se pa yon misyon espesyal tranzisyon an ; se yon fonksyon demokratik pèmanan Konsèy elektoral ki gen konpetans lan egzèse. Okenn otorite egzekitif pa ka pran plas Konsèy elektoral la nan administrasyon pwosesis elektoral la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 10 revize

1. Tout otorite k ap egzèse pouvwa egzekitif la pou yon ti tan aji dapre Konstitisyon ki an vigè a, sitou atik 149 li sou vakans prezidans lan, ak dapre kad jiridik ki aplikab la.

2. Konpetans li, konpozisyon li ak dire manda li fikse klè epi yo pibliye.

3. Li asire kontinwite enstitisyonèl la san li pa pran plas enstitisyon endepandan yo, ni egzèse konpetans lalwa pa ba li.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 11

1. Otorite tranzisyon an egzèse sèlman pouvwa ki nesesè pou kontinwite Leta ak pwoteksyon enterè jeneral la.

2. Li evite, eksepte lè gen yon nesesite piblik ki byen jistifye epi dapre lalwa, angajman ki pa ka defèt oswa ki dire lontan, ki ta mare twòp otorite eli k ap vini yo.

3. Li pa ka chanje lòd konstitisyonèl la andeyò pwosedi Konstitisyon an prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 12

1. Pandan tout peryòd tranzisyon, Leta garanti, nan limit kapasite l ak dapre lalwa, kontinwite fonksyon esansyèl yo, sitou : sekirite ak pwoteksyon popilasyon an, lajistis, lasante, edikasyon, finans piblik, administrasyon teritoryal, enfrastrikti ak sèvis esansyèl, pwoteksyon chèf enstitisyon yo, fonksyonman ak pwoteksyon enstitisyon elektoral yo.

2. Tranzisyon an pa kanpe fonksyonman nòmal enstitisyon ki gen pwòp konpetans konstitisyonèl oswa legal yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 13 · revize apre odit 2026

1. Konsèy elektoral ki gen konpetans lan kenbe tout responsablite planifikasyon, preparasyon, òganizasyon ak administrasyon eleksyon yo, dapre Konstitisyon an ak lalwa.

2. Li kenbe yon planifikasyon elektoral pèmanan ki gen ladan l mizajou rejis elektoral la, preparasyon lojistik, pwogramasyon eleksyon yo, evalyasyon risk yo ak fòmasyon estrikti teritoryal li yo.

3. Bidjè li prezante, otorize, egzekite, kontwole epi pibliye dapre règ konstitisyonèl ak finansye ki aplikab yo, san desizyon elektoral li yo pa tonbe anba otorite Egzekitif la.

4. Tout chanjman nan kalandriye a se otorite elektoral ki gen konpetans lan ki fè l ; li dwe gen baz jiridik, rezon, kalkil sa l ap koute, epi li dwe pibliye. Rezilta yo pibliye pa biwo vòt nan kondisyon lalwa prevwa, anba rezèv pwoteksyon done yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 14

1. Otorite egzekitif la, menm nan peryòd tranzisyon, bay Konsèy elektoral la, dapre lalwa ak kredi ki otorize kòmsadwa : sekirite ki nesesè, pwoteksyon pèsonèl li ak lokal li, mwayen administratif ak lojistik ki nan men Leta ak resous bidjetè lalwa mete disponib.

2. Sipò sa a pa bay Egzekitif la okenn pouvwa pou dirije, administre oswa abitre pwosesis elektoral la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 15

1. Pòtoprens rete kapital Repiblik la dapre Konstitisyon an.

2. Pou ranfòse kontinwite Leta epi diminye konsantrasyon administrasyon an, yo ka, pa etap, dekonsantre kèk fonksyon piblik nan plizyè pòl rejyonal, tankou Gran Nò a, dapre lalwa.

3. Dekonsantrasyon sa a pa chanje ni estati konstitisyonèl kapital la ni konpetans kolektivite teritoryal yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 16

1. Tout peryòd tranzisyon rete eksepsyonèl, tanporè epi soumèt a Konstitisyon an. Kad jiridik ki aplikab la fikse konpetans ak delè otorite tranzisyon yo.

2. Fen yon tranzisyon antre nan yon sik elektoral pèmanan Konsèy elektoral ki gen konpetans lan administre, ak nan retablisman regilye enstitisyon reprezantatif yo.

3. Okenn otorite tranzisyon pa ka pwolonje pouvwa li sou pretèks yon reta elektoral li menm te lakoz, li te kenbe oswa li te itilize pou anpeche Konsèy elektoral la egzèse konpetans li an endepandans.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 17

Eleksyon yo òganize dapre Konstitisyon an ak lejislasyon elektoral la. Yo respekte prensip libète, inivèsalite, egalite, vòt sekrè, sensèrite, peryodisite ak transparans.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 18 · revize apre odit 2026

1. Konsèy elektoral ki gen konpetans lan òganize operasyon elektoral yo dapre Konstitisyon an ak lejislasyon elektoral la.

2. Lè lalwa otorize sa, li ka adopte modalite pa teritwa oswa pa etap pou reponn a difikilte sekirite, katastwòf, aksesibilite oswa lojistik, san sa pa kraze egalite ant elektè yo.

3. Kontra sa a pa fikse ni yon dire obligatwa, ni yon fenèt inifòm an kantite jou. Se Konsèy elektoral la ki fikse dire a nan yon desizyon ki gen rezon, ki pwopòsyonèl ak difikilte yo, epi ki ka konteste dapre chemen rekou lalwa prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 19 · revize apre odit 2026

1. Tout òganizasyon pa teritwa oswa pa etap pwoteje egalite ant elektè yo, inisite vòt la, sekrè vòt la, entegrite tabilasyon an, menm règ elektoral pou tout moun, chèn konsèvasyon an ak chemen rekou yo.

2. Anvan eleksyon an, Konsèy elektoral la pibliye kritè pou separe etap yo, kalandriye a, mezi sekirite yo, règ pou konsève materyèl la ak kondisyon pou pwoklame rezilta yo. Okenn rezilta pasyèl pa ka sèvi pou chanje règ ki aplike nan zòn ki poko vote yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 20 · revize apre odit 2026

1. Tout adaptasyon oswa eksperimantasyon sou òganizasyon materyèl yon eleksyon se Konsèy elektoral ki gen konpetans lan ki responsab li, epi li dwe gen yon baz jiridik ki solid.

2. Anvan, yo ka fè yon analiz jiridik, yon similasyon, yon odit teknik ak yon tès sekirite.

3. Okenn eksperimantasyon pa ka enpoze yon lòd rijid pou eleksyon yo, yon dire obligatwa an chif, yon chanjman nan konpozisyon yon enstitisyon konstitisyonèl, ni yon derogasyon a kondisyon konstitisyonèl sou kandidati ak manda.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 21

Renouvèlman regilye enstitisyon kolektivite teritoryal yo se yon pati esansyèl demokrasi a. Leta ak Konsèy elektoral ki gen konpetans lan pran, chak nan konpetans pa l, mezi ki nesesè pou eleksyon teritoryal yo fèt regilyèman.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 22 · revize apre odit 2026

1. Anba rezèv yon baz jiridik ki konfòm ak Konstitisyon an ak lejislasyon elektoral la, Konsèy elektoral ki gen konpetans lan ka adapte modalite operasyonèl yo nan kèk teritwa.

2. Apre konsiltasyon ki nesesè, Konsèy la deside lòd ak kalandriye operasyon elektoral yo dapre ijans enstitisyonèl, sekirite, kapasite teknik ak egalite aksè. Desizyon an gen rezon, li pibliye epi li ka konteste dapre chemen rekou lalwa prevwa.

3. Kontra sa a pa kreye okenn papòt otomatik syèj pou yon chanm ka chita, li pa chanje okenn kowòm konstitisyonèl, epi li pa konsidere yon syèj ki vid tankou yon syèj ki okipe sou plan jiridik.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 23

Awondisman an kenbe estati Konstitisyon an ak lalwa ba li. Li ka sèvi kòm espas kowòdinasyon administratif oswa ant komin yo nan limit kad sa a. Kontra sa a pa kreye okenn nouvo kategori kolektivite teritoryal.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 24

Yo ankouraje chak sitwayen ki jwi dwa sivil ak dwa politik li pou l enskri sou lis elektoral la, pou l kenbe enfòmasyon li ajou, pou l patisipe nan eleksyon ak konsiltasyon piblik yo, epi pou l egzèse dwa kontwòl demokratik li.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 25

1. Leta ankouraje moun vote pa mwayen edikasyon sivik, biwo vòt ki aksesib, sitou pou moun ki andikape, enfòmasyon ak senplifikasyon administratif.

2. Kontra sa a pa kreye okenn sanksyon ki ta touche yon dwa fondamantal paske yon moun pa vote.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 26

Idantifikasyon nasyonal la òganize dapre lalwa. Yo pa ka refize yon moun yon dokiman idantifikasyon fondamantal pou rezon politik, ni paske li vote oswa li pa vote.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 27

Leta ankouraje yon kilti patisipasyon demokratik ki gen ladan l eleksyon, konsiltasyon, asanble teritoryal, mekanis patisipatif, aksè nan enfòmasyon ak kontwòl sitwayen.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Ant Leta ak sitwayen yo, Palman an, asanble lokal yo, pati politik yo ak asosyasyon yo se estrikti medyasyon kote aksyon politik la devlope.

2. Lalwa ka ranfòse fonksyonman demokratik anndan pati politik yo, transparans finansman yo ak responsablite yo. Règ Konstitisyon an fikse pou rive sou pouvwa ak pou egzèse pouvwa respekte avèk rigè.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 + Konstitisyon

1. Règ sou jan yon moun genyen, pèdi, rekipere nasyonalite oswa genyen plizyè nasyonalite depann sèlman de Konstitisyon ki an vigè a ak lalwa.

2. Kontra sa a ankouraje yon deba nasyonal ak tèt poze sou vrè enterè peyi a nan zafè nasyonalite, epi li rekonèt atachman Ayisyen ki etabli lòt bò yo genyen pou tè kote yo soti a.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 28 revize

1. Patisipasyon elektoral sitwayen ayisyen ki etabli lòt bò ka òganize nan kondisyon Konstitisyon ki an vigè a prevwa, sitou nan zafè nasyonalite, dapre lejislasyon elektoral la ak akò entènasyonal ki aplikab yo.

2. Lalwa fikse ki eleksyon sa konsène ak nan ki kondisyon moun yo ka egzèse dwa sa a.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 29

Lè lalwa otorize sa, Konsèy elektoral ki gen konpetans lan ka òganize biwo vòt lòt bò, sant elektoral otorize, vòt pa lapòs oswa nenpòt lòt mekanis lalwa otorize epi ki gen ase sekirite.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 30

Vòt lòt bò ka aplike pa etap, dapre kapasite administratif, kantite moun li konsène, sekirite, kowoperasyon peyi kote yo rete a ak kapasite pou fè odit.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 31 · revize apre odit 2026

1. Dyaspora a patisipe nan lavi nasyonal la pa vòt lòt bò lè lalwa otorize sa, pa konsiltasyon, ekspètiz, akonpayman, envestisman ak kodevlopman.

2. Kontra sa a pa kreye okenn syèj palmantè rezève, okenn manda eli anplis, ni okenn reprezantasyon otomatik.

3. Tout chanjman nan konpozisyon konstitisyonèl Palman an oswa nenpòt lòt enstitisyon mande pwosedi konstitisyonèl ki gen konpetans lan epi, lè sa nesesè, yon revizyon ki adopte kòmsadwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 32

Tout mekanis vòt lòt bò garanti idantifikasyon elektè a, sekrè vòt la, entegrite operasyon yo, chèn konsèvasyon, obsèvasyon, odit ak chemen rekou yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 33

1. Ofis Nasyonal Idantifikasyon (ONI) egzèse konpetans lalwa ba li nan zafè idantifikasyon. Konsèy elektoral ki gen konpetans lan egzèse konpetans konstitisyonèl ak legal li sou rejis elektoral la ak eleksyon yo.

2. Lè sistèm yo ka pale ansanm, sa pa retire endepandans fonksyonèl chak enstitisyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 34

Enstitisyon piblik yo ka pataje done ki strikteman nesesè pou yo egzèse konpetans legal yo. Tout pataj respekte objektif legal la, nesesite, pwopòsyonalite, sekirite ak trasabilite.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 35

1. Lalwa fikse garanti ki aplikab pou kolekte, trete, konsève ak pataje done pèsonèl.

2. Pa janm gen dwa mete kontni yon vòt ansanm ak idantite elektè a.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36

1. Politik sekirite piblik la respekte Konstitisyon an, dwa fondamantal yo ak konpetans enstitisyon lalwa tabli yo.

2. Li chita sou chèn sa a : prevansyon, ransèyman legal, prezans sou teritwa a, entèvansyon, ankèt, kontwòl jidisyè, jijman ak reyentegrasyon.

3. Li kowòdone nan kondisyon atik 63 rive 74 yo, san yo pa melanje kòmandman yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-1

1. Fòs piblik la toujou gen de kò separe, Fòs Lame d Ayiti (FAdH) ak Polis Nasyonal d Ayiti (PNH), dapre Konstitisyon an.

2. Kowòdinasyon atik 64 rive 74 yo prevwa a pa melanje ni kòmandman yo, ni misyon yo, ni bidjè yo, epi li pa kreye okenn lòt kò ame.

3. Fòs sekirite yo pwoteje, entèvni epi arete moun dapre lalwa ; yo pa jije ni yo pa kondane (atik 4).

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-2 revize · revize apre odit 2026

1. Se otorite ak enstitisyon ki egziste deja yo ki fè kowòdinasyon nasyonal sekirite a, nan limit konpetans yo. Lalwa ka kreye, transfòme oswa deziyen yon òganis konsiltatif kowòdinasyon, san pouvwa kòmandman epi san li pa pran plas otorite konstitisyonèl ak legal yo.

2. Kontra sa a pa kreye okenn Konsèy otonòm sou plan konstitisyonèl, okenn fòs, okenn kò ame ni okenn syèj enstitisyonèl. Konpozisyon, enkonpatibilite, rapò bay Palman an, règ konfidansyalite ak bidjè eventyèl la depann sèlman de lalwa.

3. Se otorite ki gen konpetans nan chak kò ki toujou pran desizyon kòmandman yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-3

1. Konsèy la gen yon sekretarya pèmanan, sivil epi pwofesyonèl, yon sekretè pèmanan dirije, ki nonmen dapre yon pwosedi piblik lalwa fikse.

2. Sekretarya a fè veye san rete, li prepare epi swiv desizyon yo, li kenbe rejis alèt ak rekizisyon yo, li òganize egzèsis yo epi li ekri rapò yo. Li gen yon bidjè ki klè (atik 6) ak yon pèsonèl ki gen otorizasyon sekirite.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-4 revize · revize apre odit 2026

1. Lalwa ka òganize kowòdinasyon minis yo sou sèvis ransèyman yo epi fikse ke okenn minis pa bay yon lòd operasyonèl pou kont li andeyò konpetans legal li.

2. Fonksyon kontwòl endepandan an ka konfye bay yon enstitisyon ki egziste deja e ki gen konpetans legal, oswa bay yon òganis lalwa kreye, ak garanti endepandans, konpetans, aksè nan enfòmasyon ak chemen rekou.

3. Kontra sa a pa kreye dirèkteman okenn otorite kontwòl. Tout teknik ki antre nan vi prive moun toujou mande otorizasyon davans otorite jidisyè lalwa deziyen. Siveyans politik ilegal entèdi.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-5

1. Dapre atribisyon konstitisyonèl FAdH pou yo bay Polis la men fò, sou demann Egzekitif la ak rezon, lè Polis la pa ka fè travay li, lalwa ka tabli yon pwotokòl ki gen ladan l :
a) yon demann ekri Egzekitif la, ak rezon, ki di sitiyasyon an, kote a, konbyen tan sa ka dire ak mwayen yo mande ;
b) yon resi imedya ;
c) yon repons ekri nan yon delè maksimòm lalwa fikse epi pibliye, ki pi kout lè gen ijans ;
d) yon refi posib sèlman si sa pa posib materyèlman oswa si li klèman ilegal, pa yon desizyon ekri ak rezon yo voye bay Konsèy Nasyonal Sekirite a ;
e) lè gen ijans, yon demann oral yo konfime alekri nan yon delè lalwa fikse.

2. FAdH aji anba pwòp kòmandman li, pou dire ak objektif rekizisyon an, san li pa pran plas Polis la, epi li rann kont lè misyon an fini. Chak rekizisyon ekri nan rejis sekretarya pèmanan an.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-6

1. Lalwa ka prevwa ke yon atak ame oswa yon menas grav ki prèt pou rive kont moun, rezidans oswa kòtèj yon chèf enstitisyon se yon sitiyasyon ijans ki jistifye pou mete mwayen FAdH an alèt epi fè yo deplase, sou demann Direktè jeneral PNH, chèf dispozitif pwoteksyon an oswa nenpòt lòt responsab lalwa deziyen.

2. Alèt la vle di mete an alèt epi deplase mwayen yo ; li pa vle di angaje yo. Angajman an toujou depann de demann Egzekitif la Konstitisyon an prevwa. Lè otorite k ap egzèse pouvwa egzekitif la li menm vize oswa li anpeche, se otorite lalwa deziyen pou ranplase l ki konfime demann lan.

3. Chèf enstitisyon yo se otorite lalwa deziyen, sitou Chèf Egzekitif la, Premye minis la, prezidan de chanm Palman yo ak prezidan Lakou Kasasyon an.

4. Okenn dispozisyon nan atik sa a pa vo deklarasyon eta desyèj, ki toujou anba règ Konstitisyon an.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-7

1. Lalwa ka konfye pwoteksyon Chèf Egzekitif la ak lòt chèf enstitisyon yo bay yon sèl dispozitif, anba yon sèl kòmandman anndan PNH. Kòmandan an reponn pou aksyon li devan otorite lalwa deziyen, pa devan moun li pwoteje a. Pa gen dwa gen okenn sèvis oswa gad paralèl (atik 63).

2. Lalwa ka prevwa yon otorizasyon sekirite yo renouvle, yon wotasyon ajan ak responsab yo, yon doub chèn alèt ak lè ak dat anrejistre, yon odit ekstèn chak ane ak yon rezime piblik, ak yon ranfò pa yon inite reyaksyon rapid PNH.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-8

1. Lalwa ka mete, anndan PNH epi anba otorite Direktè jeneral li, inite espesyalize entèvansyon, pwoteksyon ak kenbe lòd yo anba yon sèl kòmandman operasyonèl, anndan polis la, ki chita sou yon lwa.

2. Kòmandman sa a pa kreye ni yon lòt kò ni yon lòt bidjè. Inite yo rete anba disiplin polis la, règ fòmasyon, sètifikasyon ak zam yo (atik 75 rive 79) ak garanti atik 83.

3. Inite sa yo fè egzèsis ansanm ak FAdH omwen yon fwa chak ane, ki gen ladan l senaryo atik 68.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-9 revize · revize apre odit 2026

1. Lè PNH ap egzèse misyon polis jidisyè, li aji anba direksyon fonksyonèl minis piblik la ak anba kontwòl tribinal ki gen konpetans yo, dapre lalwa.

2. Okenn minis ni okenn chèf polis pa ka bay lòd nan yon dosye endividyèl, ni anpeche oswa fè reta yon zak ankèt lalwa bay lòd pou fè.

3. Tout ekstradisyon, remiz oswa transfè entènasyonal yon moun ki gen yon pwosedi jidisyè sou tèt li dwe respekte Konstitisyon an, trete ki an vigè yo, lalwa, dwa defans lan ak otorizasyon otorite jidisyè ki gen konpetans lan. Yon desizyon administratif pa ka retire dosye a nan men jij ki chaje l la san li pa respekte pwosedi a.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-10

1. Komisyon palmantè sekirite a resevwa rapò Konsèy Nasyonal Sekirite a ak otorite kontwòl ransèyman an ; li ka fè odisyon epi jwenn aksè nan anèks klase yo nan kondisyon lalwa fikse. Li pa patisipe nan operasyon yo.

2. Chak ane Konsèy la pibliye yon rapò piblik (alèt, rekizisyon, delè repons, egzèsis, odit). FAdH ak PNH remèt chak ane yon rapò sou egzekisyon bidjè yo ak rezilta yo. Chak klasman dwe gen rezon, li limite nan tan epi li ka revize (atik 7).

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-11

1. Okenn nan mekanis atik 64 rive 72 yo pa ka sèvi pou siveye, entimide oswa pouswiv opozisyon pasifik la, jounalis yo oswa sendika legal yo, ni pou enfliyanse yon eleksyon. FAdH rete apolitik ; sipò li bay Konsèy elektoral la fèt san li pa antre nan zafè l (atik 38).

2. Nenpòt moun ki konnen gen yon abi ka siyale l, epi lalwa ka pwoteje moun ki bay alèt de bòn fwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 36-12

1. Atik 63 rive 73 yo aplike pa etap, ak lwa aplikasyon, kalandriye, endikatè, rapò chak ane ak evalyasyon endepandan.

2. Dapre klòz final sou yerachi nòm yo, okenn nan atik sa yo pa chanje Konstitisyon an, pa kreye enstitisyon konstitisyonèl, pa chanje yon konpetans konstitisyonèl, pa kreye enfraksyon ni sanksyon, epi pa angaje okenn depans.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 37

Fòmasyon polis òganize dapre dispozisyon konstitisyonèl sou Akademi ak Lekòl Polis la ak lejislasyon ki aplikab la. Enstitisyon sa yo ka, lè lalwa pèmèt sa, gen antèn teritoryal ak pwogram depatmantal anba otorite yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 38

Tout fòmasyon akselere oswa preparatwa se sèlman yon premye etap. Li pa ranplase fòmasyon ak sètifikasyon lalwa egzije pou yon moun egzèse tout pouvwa polis.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 39

Pèsonèl k ap fòme oswa ki nan peryòd estaj egzèse sèlman misyon lalwa otorize, anba sipèvizyon ki nesesè.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 40

Anvan sètifikasyon konplè, pèsonèl sa a pa ka egzèse pouvwa lalwa rezève pou ajan ki gen tout otorizasyon.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 41

Pòte ak itilize zam nan fonksyon piblik sekirite soumèt a Konstitisyon an, lalwa, fòmasyon, sètifikasyon ak otorizasyon otorite ki gen konpetans lan.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 42

Fòmasyon kontinyèl pèsonèl sekirite yo kouvri sitou dwa moun, polis jidisyè, kenbe lòd, sibèkriminalite, kriminalite òganize, medyasyon, entegrite, egalite tretman ak pwoteksyon moun ki vilnerab, sa gen ladan l fanm ak timoun ki viktim vyolans.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 43

1. Polis kominotè se yon doktrin pwoksimite ki egzèse sèlman nan kad enstitisyonèl PNH.

2. Li pa yon polis minisipal otonòm, ni yon fòs ame anba otorite politik yon kolektivite teritoryal.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 44

Lalwa ka òganize oswa ranfòse kapasite espesyalize kont kriminalite òganize, trafik, sa gen ladan l trafik moun, blanchiman lajan, finansman kriminèl ak lòt menas lalwa defini. Kapasite sa yo rete anba garanti konstitisyonèl yo ak kontwòl otorite ki gen konpetans yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 45

1. Sa ki entèdi sitou : tòti ; tretman mechan, inimen oswa degradan ; prizon sekrè ; detansyon ki pa anrejistre ; siveyans politik ilegal ; kriminalize opozisyon pasifik la ; kriminalize jounalis oswa sendikalis legal.

2. Prensip atik 4 aplike nèt ale nan operasyon sekirite yo ak nan sèvis atik 66 vize yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 46

Detansyon anvan jijman rete yon eksepsyon epi li soumèt a garanti konstitisyonèl ak legal yo. Tout moun yo arete jwenn dwa ak delè Konstitisyon an prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 47

Lalwa ka òganize yon rejis nasyonal oswa plizyè rejis ki konekte pou verifye idantite moun ki nan prizon an, baz legal detansyon an, dat arestasyon an, otorite ki gen konpetans lan, kote moun nan fèmen ak kote dosye a rive. Yo ka pibliye estatistik yo san non moun.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 48

Mekanis administratif ka ede idantifye dosye ki fin vye, ki pa konplè, ki konsène moun vilnerab oswa ki pare pou odyans. Yo pa ka bay lòd lage yon moun, pwononse yon kondanasyon, chanje yon desizyon tribinal oswa pran plas jij la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 49

Lè lalwa pèmèt sa, otorite jidisyè yo ka itilize mezi ki pa prive moun libète yo, dapre kalite zafè a ak nivo risk la. Chak mezi rete anba kontwòl jidisyè.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 · revize apre odit 2026

1. Chak sitwayen dwe ka idantifye epi rekonèt kòm moun ki gen dwa, epi jwenn lajistis san diskriminasyon akoz kote li rete, lang li pale oswa sitiyasyon sosyal li.

2. Lalwa ka òganize asistans jiridik gratis, jistis pwoksimite ak itilizasyon kreyòl nan pwosedi yo.

3. Lalwa garanti viktim yo, dapre kalite zafè a, dwa pou yo jwenn yon enfòmasyon yo konprann, pwoteksyon kont vanjans, patisipasyon nan pwosedi a, oryantasyon nan sèvis ki ka ede yo ak yon reparasyon otorite ki gen konpetans lan bay lòd pou fè.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 50 · revize apre odit 2026

1. Nan respè Konstitisyon an, separasyon pouvwa yo ak òganizasyon jidisyè a, lalwa ranfòse enstitisyon ki gen konpetans legal nan prevansyon, kontwòl, ankèt administratif, ransèyman finansye ak kowoperasyon kont koripsyon, detounman, fwod, konfli enterè, blanchiman lajan ak finansman kriminèl.

2. Kontra sa a pa kreye okenn nouvo otorite kont koripsyon. Lalwa ka reòganize, fizyone, deziyen oswa kreye yon òganis apre yon evalyasyon enstitisyon ki egziste deja yo, epi apre li fin fikse konpetans li, garanti endepandans li, bidjè li, kontwòl li ak chemen rekou yo.

3. Se otorite jidisyè ki gen konpetans yo ki fè pouswit penal yo. Deklarasyon byen oswa enterè, pwoteksyon moun ki bay alèt, prezonpsyon inosans ak dwa defans lan regle pa lalwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 51 · revize apre odit 2026

1. Politik bidjetè a vize pou diminye estrikti ki fè menm travay la de fwa, avantaj ki pa jistifye, acha ki pa klè, travay fiktif ak depans ki pa pwodwi anyen. Li pwoteje fonksyon esansyèl yo, pwoteksyon sosyal ak envestisman pwodiktif.

2. Salè regilye yon ajan piblik parèt nan yon sèl dosye pewòl, ki mare ak yon zak nominasyon ak yon pòs bidjetè. Tout konpleman pèmanan Trezò a finanse dwe antre oswa parèt nan pewòl ofisyèl la dapre lalwa, li soumèt a retni ak kontwòl ki aplikab yo, epi yo konte l dapre rejim pansyon ki gen konpetans lan.

3. Kat, prim oswa lòt mwayen peman pa ka sèvi pou kache yon salè pèmanan, pou kontoune lwa finans lan oswa pou anpeche odit.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Chak kontribyab, sa gen ladan l antrepriz yo, peye taks li dwe ; konsa yo rekonèt Leta kòm kanal lejitim pou redistribye richès.

2. Fwi kwasans lan ale an premye, nan kad lwa finans yo, nan edikasyon, lasante, pwoteksyon sosyal ak envestisman nan teritwa yo, nan yon lespri solidarite nasyonal.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 52

Lalwa ka òganize anndan Ministè Ekonomi ak Finans yon sèl fonksyon pou jere dèt piblik la, garanti yo, angajman souveren yo ak pasif eventyèl yo, nan respè konpetans konstitisyonèl Kou Siperyè Kont ak Kontansye Administratif (CSC/CA).

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 53

Enfòmasyon sou dèt piblik la pibliye dapre Konstitisyon an, lejislasyon finansyè a ak atik 7, 61 ak 139 yo. Yo ka bay non kreyansye a, montan an, deviz la, to a, dat echeyans lan, objè a, garanti yo, sous ranbousman an ak balans lan.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 54

Lejislasyon finansyè a ka tabli règ pou dèt la sèvi an premye pou envestisman pwodiktif, enfrastrikti, rezilyans ak bezwen eksepsyonèl lalwa jistifye. Chak gwo angajman ta dwe di konbyen li koute, ki risk li genyen ak ki kote lajan pou ranbouse l ap soti.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 55

Lalwa fikse, nan respè Konstitisyon an ak dwa kolektivite teritoryal yo, baz fiskal yo, otorite ki gen konpetans pou kolekte, kiyès ki benefisye resèt yo, règ pataj yo, mekanis pou remèt lajan an ak mekanis perekwasyon yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 56

Lejislasyon finansyè a ka tabli règ sou defisi, dèt, aryere, garanti, risk bidjetè, finansman monetè ak eksepsyon lè gen gwo kriz. Chak derogasyon dwe gen baz jiridik, li tanporè, li gen rezon epi li pibliye.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 57

Egzanpsyon ak franchiz ladwàn bay sèlman dapre lejislasyon ki aplikab la. Pou etidye demann yo, yo ka mete enstitisyon ki gen konpetans yo ansanm dapre yon pwosedi inifòm ki kite tras.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 58

Lejislasyon an ka egzije pou chak demann bay non benefisyè a, benefisyè reyèl la lè sa nesesè, machandiz yo, valè yo, dire a, objektif la, konbyen sa ap koute fis la ak rezilta ekonomik yo tann.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 59

1. Egzanpsyon ak franchiz yo anrejistre nan sistèm administratif ki gen konpetans yo dapre lalwa.

2. Enfòmasyon ki nesesè pou kontwòl yo konsève yon fason pou yo ka verifye.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Konsiltasyon 2026 · Enspire nan lide Dr Leslie François Manigat, Dr Mirlande Manigat ak Sen. Youri Latortue

1. Leta pwoteje pwodiksyon nasyonal la kont kontrebann, fwod ladwàn ak konkirans ki pa jis, sitou sou fwontyè tè ak fwontyè lanmè yo.

2. Lalwa ranfòse kontwòl ladwàn, trasabilite machandiz yo, kowoperasyon sou fwontyè a ak sanksyon ki aplikab yo, epi li prevwa pou yo pibliye chak ane yon rapò sou pèt fiskal yo ak sezi yo, nan respè angajman komèsyal peyi a ratifye kòmsadwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 60

Egzanpsyon ak franchiz yo ekspire, yo renouvle, yo sispann oswa yo revoke dapre lejislasyon ki aplikab la. Chak mezi ki pa an favè benefisyè a respekte garanti pwosedi lalwa prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 61

Leta ap devlope pa etap yon sistèm evalyasyon depans fiskal ki konpare konbyen sa koute fis la, envestisman yo te anonse ak sa ki reyalize, anplwa, pwodiksyon, ekspòtasyon ak rezilta yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 62

Lalwa ka ranfòse endepandans pwofesyonèl ak operasyonèl Enstiti Ayisyen Estatistik ak Enfòmatik (IHSI). Yon kalandriye estatistik piblik ka prevwa resansman, ankèt sou kay yo ak sou anplwa, estatistik pri, kont nasyonal ak komès ekstèn.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 63

1. Yo pwopoze pou lalwa kreye yon Fon Konpansasyon ak Perekwasyon Kominal (FCPC), ki mache ansanm ak mekanis finansman kolektivite teritoryal ki egziste deja yo. Fòmil repatisyon li ka konsidere popilasyon an, povrete, mank sèvis, vilnerabilite, izòlman ak kapasite fiskal.

2. Kritè yo, kalkil yo, alokasyon yo ak transfè yo pibliye.

3. Okenn transfè lalwa mande pou fèt pa ka depann abitrèman de koulè politik yon moun oswa yon komin.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 64 · revize apre odit 2026

1. Lalwa ka konfye bay yon enstitisyon ki egziste deja oswa bay yon òganis li kreye fonksyon pou anpeche antant kont konkirans, abi pozisyon dominan ak konsantrasyon ki touye konkirans.

2. Kontra sa a pa kreye dirèkteman okenn otorite. Se lalwa ki fikse konpetans yo, endepandans lan, pwosedi kontradiktwa a, sanksyon eventyèl yo ak chemen rekou yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 65

1. Kontra piblik, patenarya piblik-prive ak konsesyon soumèt a Konstitisyon an ak lejislasyon ki aplikab la.

2. Lalwa fikse sa ki dwe pibliye, sitou objè a, otorite ki siyen kontra a, moun ki genyen l, benefisyè reyèl la, montan an, dire a, garanti yo, obligasyon pèfòmans yo, chanjman nan kontra a, pasif eventyèl yo ak kote travay la rive.

3. Kontra ijans yo rete anba kontwòl lalwa prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 66

1. Politik tè a vize an menm tan pou sekirize dwa lejitim yo, amelyore kadas la, fè fiskalite a jis, anpeche moun akapare tè, epi pwoteje moun ki vilnerab.

2. Sitwayen an sekirize dwa li sou plan jiridik epi li kontribye dapre lalwa ; Leta ayisyen pwoteje dwa lejitim lan epi li rann kont sou jan li itilize resous yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 67

Lalwa ka òganize yon sistèm kadas nasyonal ki konekte, pa etap, pasèl tè yo, tit yo, mitasyon yo, ipotèk yo, enfòmasyon jewografik ak done fiskal ki nesesè dapre lalwa, nan respè atik 61.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 68

Lejislasyon sou tè ak fiskalite ka prevwa mekanis adapte pou premye enskripsyon, siksesyon ki pa fèt fòmèlman, ti pwopriyetè, fanmi ki vilnerab ak moun ki gen lontan ap okipe yon tè de bòn fwa. Tout fwa yo retire pwopriyete yon moun, sa rete anba garanti konstitisyonèl ak legal yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 69

Nan respè otonomi kolektivite teritoryal yo, chak komin pibliye enfòmasyon lalwa egzije sou resèt li (taks lokal, redevans, transfè, sibvansyon, don, finansman pwojè), depans li (fonksyonman, pèsonèl, envestisman, antretyen, kontra) ak rezilta li (pwojè, kou, delè, founisè, kote travay yo rive, endikatè sèvis).

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Amenajman teritwa a vize pou repati yon fason ekilibre aktivite ekonomik yo, resous bidjetè yo ak sèvis piblik yo nan tout rejyon yo, pou chak rejyon ka devlope potansyèl li sou dire.

2. Dekonsantrasyon ak desantralizasyon an ap akselere, nan yon fason ki regle, dapre atik 5.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Leta ak kolektivite teritoryal yo planifye epi jere devlopman vil yo, avèk konpetans pwofesyonèl ki nesesè.

2. Politik iben yo trete an premye agrandisman bidonvil yo, lojman desan, asenisman, risk yo ak amelyorasyon dirab peyizaj la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Pwoteksyon anviwònman an se yon priyorite nasyonal. Politik piblik yo vize pou jere resous natirèl yo ak risk yo yon fason rasyonèl, pou konbat debwazman, ewozyon ak dezètifikasyon, epi pou moun jwenn dlo potab.

2. Chak sitwayen angaje l pou l itilize resous ki ra yo ak swen pou jenerasyon k ap vini yo jwenn yo tou.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 70

Leta ap devlope pa etap, nan limit resous ki disponib yo ak dapre lalwa, yon baz pwoteksyon sosyal ki vize an premye timoun ki vilnerab, fanmi ki nan mizè grav, granmoun ki pa gen ase mwayen, moun ki andikape ak fanmi katastwòf frape. Kritè pou moun benefisye yo objektif, transparan epi yo ka kontwole yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 71

Lè lalwa ak modèl ekonomik sèvis la pèmèt sa, otorite ki gen konpetans yo ka prevwa tarif sosyal, yon kantite konsomasyon vital ak pri espesyal, sibvansyon vize ak èd pou konekte. Mekanis sa yo dwe transparan, yo dwe ka dire, epi yo pa dwe mete kontinwite sèvis la an danje.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Dwa travayèz ak travayè yo, ki kreye richès, respekte, sitou libète sendikal, sekirite ak sante nan travay ak aksè nan fòmasyon.

2. Politik anplwa yo vize pou kreye travay ki pwodwi nan agrikilti, endistri ak sèvis.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Konsiltasyon 2026 · Kontribisyon : òganizasyon sendikal yo, Sen. Jerry Tardieu

1. Salè minimòm lan fikse epi revize regilyèman dapre lalwa, pa konsètasyon ant Leta, patwon yo ak sendika yo, an konsiderasyon pri lavi a, pwodiktivite ak anplwa.

2. Objektif li se pèmèt travayè a ak fanmi l viv nan diyite. Done yo itilize pou fikse l yo pibliye.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Konsiltasyon 2026 · Enspire nan lide sitwayen Etzer Emile

1. Lalwa ka òganize yon pwogram nasyonal premye travay, estaj peye oswa aprantisaj pou jèn ki fin etidye nan lekòl teknik, pwofesyonèl ak inivèsite, ansanm ak antrepriz yo, kolektivite yo ak administrasyon an.

2. Kritè aksè yo transparan epi rezilta pwogram nan pibliye.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 72

Lalwa ka tabli yon chemen senp pou fòmalize ki gen ladan l anrejistreman senplifye, yon fiskalite ki pwopòsyonèl, obligasyon kontab ki adapte, peman nimerik ak aksè pa etap nan kredi ak nan pwoteksyon sosyal.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 73

Lè gen yon gwo katastwòf, otorite ki gen konpetans yo ka, dapre lalwa ak kredi ki disponib, deklanche transfè lajan ijans, travay piblik tanporè ki peye, pwogram manje ak mekanis rekonstriksyon kominotè, ki rete anba règ transparans ak kontwòl.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 74

Politik sou dlo ak irigasyon egzèse dapre konpetans Leta ak kolektivite teritoryal yo chak. Basen ki gen priyorite yo ka genyen yon dyagnostik, yon plan envestisman, yon jesyon ak patisipasyon itilizatè yo, yon mekanis antretyen, endikatè kalite ak règ tarif ki adapte.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 75

Nan limit konpetans legal yo, kolektivite teritoryal yo ka fasilite devlopman solisyon enèji lokal : mini- rezo, enèji solè, mikwo-idwoelektrisite, estokaj, byogaz ak enèji ki soti nan fatra. Fonksyon regilasyon nasyonal yo rete nan men otorite nasyonal ki gen konpetans yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 76

Leta ka adopte epi mete ajou yon plan nasyonal enèji ki koute mwens, ki kouvri pwodiksyon, transpò, distribisyon, mini-rezo, estokaj, itilizasyon pwodiktif, aksè ak kalite sèvis, epi ki presize responsablite enstitisyon nasyonal yo, kolektivite teritoryal yo ak operatè yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 77 + NKS 2005

1. Envestisman piblik yo bay wout, elektrisite ak telekominikasyon priyorite, paske se faktè inite nasyonal ak devlopman.

2. Chak gwo envestisman piblik ta dwe genyen yon responsab antretyen, yon plan antretyen, yon estimasyon sa l ap koute pandan tout lavi l, yon sous finansman ki previzib ak endikatè pèfòmans.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 78

1. Leta ankouraje rechèch syantifik sou enèji, jewotèmi, resous mineral, dlo, agrikilti, anviwònman ak anba tè.

2. Okenn endis syantifik pa dwe prezante kòm yon resous ki ka eksplwate komèsyalman san yon validasyon teknik ki apwopriye.

3. Eksplwatasyon resous natirèl yo rete soumèt a Konstitisyon an ak lalwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 79

1. Nan respè konpetans konstitisyonèl ak legal yo, politik teritoryal yo ka bay priyorite a agrikilti, irigasyon, estokaj, transfòmasyon, enèji, enfrastrikti, touris responsab, patrimwàn ak anplwa lokal.

2. Kolektivite teritoryal yo ka òganize mekanis patisipasyon ak bidjè patisipatif dapre lalwa. Òganis seksyon kominal yo ak komin yo rann kont sou jan yo itilize resous ki nan konpetans yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 80 + NKS 2005

1. Dyaspora ayisyen an jwe yon gwo wòl nan lavi ekonomik ak sosyal peyi a. Lwa, estrikti ak mekanis ap garanti pa etap patisipasyon reyèl li nan devlopman nasyonal, sitou pa ekspètiz, konsèy ak akonpayman, teknoloji, rezo, mache, envestisman ak kodevlopman.

2. Okenn kontribisyon finansye, teknik oswa filantwopik pa bay plis pouvwa politik.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 81

Lalwa oswa règleman ki aplikab la ka òganize yon rejis konsolide enstriman piblik oswa Leta sipòte ki vize pou mobilize envestisman dyaspora a. Rejis la di ki pwojè, ki pwomotè, ki teritwa, konbyen lajan yo chèche ak konbyen yo jwenn, kijan lajan an itilize, sous ranbousman an, risk yo, rezilta yo ak odit yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 82

1. Politik piblik pou mobilize epay dyaspora a fè yon diferans klè ant transfè pou fanmi, epay, don ak envestisman ki gen risk finansye.

2. Okenn kominikasyon piblik pa dwe prezante yon envestisman ki gen risk tankou yon transfè fanmi oswa yon garanti Leta, si Leta pa bay garanti sa a.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 83

1. Nan respè konpetans Bank Repiblik d Ayiti (BRH) ak lòt otorite ki gen konpetans yo, Leta ankouraje konkirans ant operatè yo, konnesyon ant sistèm yo, peman nimerik, bese pri yo ak transparans tarif yo.

2. Yo ka swiv epi pibliye regilyèman pri mwayen transfè yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 84

Ayiti ka siyen, dapre Konstitisyon an, akò entènasyonal sou echanj enfòmasyon fiskal, prevansyon fwod ak doub enpozisyon, kowoperasyon administratif ak kodevlopman ; yo negosye epi ratifye yo dapre pwosedi konstitisyonèl la.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 85

Chak mekanis piblik kodevlopman tabli dapre Konstitisyon an ak lejislasyon finansyè a. Li di ki baz jiridik li, kijan li jere, ki resous li, kiyès ki benefisye, ki objektif li ak ki mekanis kontwòl li.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 86

1. Akò entènasyonal ki siyen kòmsadwa ka prevwa kredi taks, egzanpsyon, retni ki gen plafon, règ rezidans, pwosedi alamyab, echanj enfòmasyon ak chemen rekou.

2. Okenn konvansyon fiskal pa gen efè anndan peyi a andeyò kondisyon Konstitisyon an ak lalwa prevwa.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 87

1. Politik kowoperasyon teritoryal ak sou fwontyè a fèt nan respè souverènte nasyonal, entegrite teritwa a ak konpetans konstitisyonèl Leta ak kolektivite teritoryal yo.

2. Kolektivite teritoryal yo pa ka siyen trete entènasyonal ni egzèse yon konpetans diplomatik ki rezève pou Leta.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Nan lavi piblik yo kou nan lavi prive yo, sitwayèn ak sitwayen yo angaje yo sitou pou yo :
a) ankouraje aktivman pwen akò Kontra sa a ;
b) depase konpòtman diskriminasyon ak eksklizyon ;
c) regle konfli yo nan dyalòg ak mwayen san vyolans ;
d) kiltive tolerans, konsiderasyon pou lòt moun ak respè pou minorite yo ;
e) valorize peyizan an, kreyòl la ak kilti nasyonal la ;
f) respekte egalite ant fanm ak gason ak wòl fanmi an ;
g) bay tout pratik relijye menm respè ;
h) valorize inisyativ ak kreyasyon richès nan lalwa ;
i) pwoteje patrimwàn nan, anviwònman an ak resous ki ra yo ;
j) ranfòse asosyasyon yo, Palman an, asanble lokal yo ak pati politik yo ;
k) pa janm fè jistis ak pwòp men yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 + BpB

1. Sitwayen yo mande Leta, nan politik piblik li yo ak nan respè Konstitisyon an, pou li :
a) pran tout wòl li nan konstriksyon yon nasyon sitwayen ;
b) vize an premye pou pa kite pèsonn deyò nan edikasyon, lasante, lojman, lajistis ak sèvis debaz yo ;
c) envesti an premye nan wout, elektrisite ak telekominikasyon ;
d) konbat koripsyon, travay nan transparans epi rann kont regilyèman ;
e) kreye yon kad favorab pou yon kwasans ekitab ak dirab epi redistribye fwi li ;
f) akselere, nan yon fason ki regle, dekonsantrasyon ak desantralizasyon ;
g) egzèse otorite san represyon ni favoritis ;
h) mete valè sitwayènte yo nan edikasyon an ;
i) rezoud konfli yo nan dyalòg ak san vyolans.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005 + Nouvo

1. Chak sektè angaje l, nan domèn pa l :
a) peyizan yo : jwe wòl pwodiktè yo, sipòte edikasyon timoun yo, sitou tifi yo, epi pwoteje anviwònman an ;
b) sendika yo : sipòte anplwa ak pwodiksyon nan respè dwa travayè yo epi ankouraje patisipasyon fanm ;
c) pwofesyonèl yo : kontribye nan kwasans, inovasyon ak yon fiskalite jis an favè moun ki pi defavorize yo ;
d) antrepriz yo : respekte règ konkirans ak dwa travayè yo, peye taks yo, louvri aksyonarya a epi ankouraje envestisman ;
e) òganizasyon fanm yo : fè aplike lwa ki libere fanm yo epi ankouraje patisipasyon politik fanm ;
f) òganizasyon popilè yo : fasilite aksè kominote yo nan sèvis esansyèl ak travay ;
g) relijyon yo, sa gen ladan l vodou : ankouraje libète relijyon, tolerans ak valè Kontra a ;
h) sektè edikasyon an : bati yon lekòl modèn epi transmèt valè sitwayènte yo ;
i) jèn ak etidyan yo : patisipe nan konsansis nasyonal la epi transmèt Kontra a bay jenerasyon k ap vini yo ;
j) moun ki andikape ak òganizasyon yo : ankouraje patisipasyon total yo ;
k) dyaspora a : kontribye nan devlopman an san li pa chèche plis pouvwa politik ;
l) kolektivite teritoryal yo : pibliye, eksplike epi rann kont toupre sitwayen yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

Chak sektè pran pou tèt li aspirasyon ak angajman lòt sektè yo, ansanm ak angajman sitwayen yo ak egzijans yo poze bay Leta.

Sous/Orijin/Kontribisyon : BpB 88 · revize apre odit 2026

1. Lalwa ka òganize pa etap yon sistèm nasyonal transparans ak rann kont pou enstitisyon piblik nasyonal ak teritoryal yo, nan respè Konstitisyon an, otonomi lokal, enstitisyon kontwòl yo ak pwoteksyon done yo.

2. Chak enstitisyon pibliye, dapre frekans enstriman ki gen konpetans lan fikse : sa ki te prevwa ; resous li resevwa ; depans li fè ; sa li reyalize ; diferans yo ; rezon diferans yo ; koreksyon yo ; ak delè yo.

3. Yon pòtay an de lang, ki ta ka rele « Ayiti Transparan », ka mete ansanm enstitisyon, teritwa, bidjè, pwojè, kontra, peman, rezilta ak odit.

4. Yon rejis piblik apa fè lis, dapre lalwa, pwojè èd entènasyonal finanse oswa òganis ki pa Leta egzekite ak kontribisyon piblik : bayè fon, operatè, teritwa, bidjè, kalandriye, rezilta ak odit.

5. Frekans, obligasyon ak konsekans lè yo pa pibliye vin obligatwa sou plan jiridik sèlman apre enstriman ki gen konpetans lan adopte yo. Pa gen okenn popilasyon ki ka pèdi yon sèvis esansyèl pou peye fot yon responsab.

Sous/Orijin/Kontribisyon : NKS 2005

1. Aplikasyon Kontra sa a chita sou twa aks : yon kanpay enfòmasyon san rete an kreyòl ak an franse, yon pwogram edikasyon sivik, ak yon pwomosyon sistematik dispozisyon li yo bò kote Palman an, kolektivite teritoryal yo ak tout enstans ki pran desizyon.

2. Yo ranfòse sosyete sivil la nan twa wòl li : fòs pwopozisyon, fòs vijilans ak fòs presyon sitwayen.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Konsiltasyon 2026 · Enspire nan lide Dr Turneb Delpé ak Dr Gérard Pierre-Charles

1. Lè konsiltasyon an fini, Kontra a soumèt bay yon konferans nasyonal ki reyini delege tout depatman, tout sektè ak dyaspora a.

2. Konferans lan egzamine amandman yo, adopte tèks final la epi konfye swivi li bay yon komite pliralis, nan lespri dyalòg nasyonal Dr Turneb Delpé te defann lan.

3. Konferans lan pa egzèse okenn konpetans konstitisyonèl ; konklizyon li se rekòmandasyon yo transmèt bay enstitisyon ki gen konpetans yo.

Sous/Orijin/Kontribisyon : Nouvo

1. Kontra a louvri pou enstitisyon, òganizasyon, kolektivite ak sitwayen tout sektè ak tout depatman, ansanm ak dyaspora a, vin siyen l.

2. Chak ane gen yon rapò piblik swivi. Yo ka revize Kontra a chak senk an apre yon konsiltasyon nasyonal ouvè epi, lè sa nesesè, apre yon konferans nasyonal ki fèt nan kondisyon atik 141 prevwa, san yo pa janm dewoge a klòz final sou yerachi nòm yo.